Làm thế nào để có một bài văn tả người "hay" và "đúng" ở lớp 5?
Trong chương trình Tiếng Việt lớp 5, văn tả người là một trọng tâm quan trọng, đòi hỏi học sinh không chỉ có khả năng quan sát mà còn phải biết gửi gắm cảm xúc, tư duy thẩm mỹ vào từng câu chữ. Một bài văn hay không chỉ là một bài văn đúng cấu trúc, mà phải là một bức chân dung sống động, có hồn và mang đậm dấu ấn cá nhân của người viết.
Một thực tế , học sinh viết văn tả người giống như những "cỗ máy" viết văn. Cầm tập bài Đánh giá cuối năm của các em lớp 5, thầy cô dễ nhận ra rất nhiều g bài văn "na ná" nhau. Dù đảm bảo đủ 3 phần nhưng lại thiếu đi sức sống, dấu ấn riêng của mỗi học sinh. Cụ thể các em thường:
+ Mở bài: Các em thường là những công thức chung chung như "Trong gia đình em ai cũng yêu quý em nhưng người em yêu quý nhất là...", ta có thể lắp ghép cho bất kỳ đối tượng nào. Cách viết như vậy dập khuôn, làm cho trẻ không phát triển khả năng viết văn.
+ Thân bài: Học sinh sa đà vào việc "liệt kê" bộ phận cơ thể (tóc đen, mũi dọc dừa, da trắng...) một cách máy móc như một bản báo cáo y tế. Các em thường kể lể sự việc hơn là miêu tả, dẫn đến việc lẫn lộn giữa câu tả và câu kể, "nhớ gì viết nấy" khiến bố cục rời rạc. Một thực tế Chương trình Tiếng Việt tiểu học, các em đã viết rất nhiều dạng bài nêu tình cảm , cảm xúc, đây là điểm rất riêng của chương trình 2018, do vậy trong câu văn tả người phải có tình, trong tả có tình. Ví dụ em ấn tượng với..., em nhớ mãi ánh mắt..... Khi đánh giá kết quả bài văn tả người , thầy cô cần chú ý đến yếu tố "tình" trong bài làm học sinh.
+ Kết bài: Luôn kết thúc bằng một "điệp khúc" quen thuộc: "Em rất yêu..., em hứa sẽ ngoan..., em mong...".
Hơn nữa các lỗi trong viết kĩ thuật và viết nâng cao chúng ta hay gặp ở bài làm học sinh: Lỗi chính tả, dùng từ chưa chính xác và đặc biệt là kỹ năng phát triển đoạn văn còn yếu, lieen kết caau trong đoạn, dù giáo viên đã chú trọng tiết tìm ý nhưng khi viết, các em vẫn loay hoay không biết kết nối các ý thành một mạch văn thống nhất.
Đâu là nguyên nhân bài văn tả người của học sinh không có nét riêng? Đó chính là sự rập khuôn này xuất phát từ cả hai phía:
+ Về phía giáo viên: Chậm đổi mới: Một số giáo viên vẫn chưa xác định đúng vị trí của văn tả người trong chương trình mới, vẫn mang tư duy dạy của chương trình năm 2000. Dạy theo khuôn mẫu: Thay vì khơi gợi năng lực và sự sáng tạo, chúng ta vô tình cung cấp những "dàn ý cứng" hoặc bài văn mẫu, khiến học sinh coi đó là chuẩn mực duy nhất và dập khuôn theo, đánh mất đi cá tính cá nhân, đây không phải là cách dạy kĩ năng viết theo hướng phát triển năng lực. Nhầm lẫn phương pháp: Coi bài văn miêu tả như một bài tìm hiểu tự nhiên xã hội, cố gắng kể , liệt kê đủ bộ phận mà không chỉ ra cô giáo A có gì nối bật dễ nhận ra, chú trọng vào đặc điểm sinh học hơn là vẻ đẹp tâm hồn và sự gắn kết với con người. Ví dụ cũng là viết về độ tuổi. Học sinh viết " Cô Lan năm nay bốn mươi lăm tuổi." . Vậy với câu này, nó bị toán học, bị tìm hiểu TN - XH quá! Vậy đề xuất cách sửa sao nhỉ.
+ Về phía học sinh: Các em thiếu kỹ năng quan sát thực tế, ít vốn sống và vốn từ vựng còn nghèo nàn. Thói quen ỷ lại vào văn mẫu khiến tư duy ngôn ngữ trở nên lười biếng.
3. Đề xuất giải pháp nâng cao chất lượng bài văn tả người
Để thay đổi thực trạng này, tôi xin đưa ra 5 đề xuất cụ thể:
- Thay đổi tư duy dạy học: Từ "mẫu" sang "gợi": Giáo viên cần đóng vai trò là người khơi gợi, hướng dẫn học sinh cách quan sát đối tượng ở những góc độ riêng biệt. Tránh đưa ra các bài mẫu hoàn chỉnh quá sớm, thay vào đó hãy đưa ra các từ ngữ gợi mở, các hình ảnh so sánh độc đáo.
- Dạy kỹ thuật "Tả trong kể - Kể trong tả": Hướng dẫn học sinh không chỉ tả ngoại hình tĩnh mà phải đặt nhân vật trong các hoạt động, cử chỉ, lời nói cụ thể. Một ánh mắt biết cười khi kể chuyện hay một bàn tay run run khi viết chữ sẽ có giá trị hơn rất nhiều so với những từ ngữ sáo rỗng.
- Cá nhân hóa trải nghiệm: Khuyến khích học sinh viết về những người thật, việc thật xung quanh mình. Yêu cầu các em tìm ra một "điểm khác biệt" nhất của đối tượng đó (ví dụ: vết sẹo trên tay cha, nếp nhăn đuôi mắt của bà) để tạo điểm nhấn cho bài văn.
- Chú trọng rèn luyện kỹ năng viết đoạn: Thay vì bắt học sinh viết cả bài ngay lập tức, hãy rèn kỹ năng viết đoạn văn chuyên sâu: đoạn tả ngoại hình, đoạn tả tính cách qua hoạt động. Khi các đoạn văn đã "chín", việc ghép nối thành bài sẽ tự nhiên và mạch lạc hơn.
Tăng cường vốn từ và cảm xúc: Tổ chức các trò chơi ngôn ngữ, đọc những tác phẩm văn học hay về tình cảm gia đình, thầy cô để các em thẩm thấu cách dùng từ, đặt câu và cách gửi gắm tình cảm một cách tinh tế, tránh sự giáo điều.
Viết văn tả người là một nghệ thuật vẽ chân dung bằng ngôn từ. Một bài văn hay trước hết phải là một bài văn "thật" – thật trong quan sát và thật trong cảm xúc. Khi giáo viên dám dũng cảm thoát ly khỏi những khuôn mẫu cũ và học sinh được tự do thể hiện góc nhìn của mình, chúng ta sẽ không còn phải đọc những bài văn "vô hồn", mà thay vào đó là những tác phẩm chứa đựng trái tim và sự sáng tạo của các em.